Aðsent efni

Leikir og dægradvöl barna á Bíldudal um 1970-1980

Undanfarin ár hafa áhyggjur af holdafari barna á Íslandi vaxið mjög. Rannsóknir sýna að börnin eru að fitna og í dag er allt of stórt hlutfall þeirra yfir viðmiðunarmörkum manneldisráðs. Þarna kemur til óhollt mataræði og ekki síður allt of lítil hreyfing. Ástandið á landsbyggðinni virðist þó vera skárra en á höfuðborgarsvæðinu, líklega er það vegna þess að börn ganga meira þar og hreyfa sig almennt meira.

Í starfi mínu sem íþróttakennari hef ég orðið var við þessa þróun og oft hef ég haft orð á því við nemendur mína hversu fegin ég væri að hafa fæðst áður en tölvu- og myndbandabyltingin átti sér stað og ekki síður að hafa alist upp úti á landi.

Mér datt því í hug að setja á blað hvað við, sem vorum að alast upp á Bíldudal fyrir um 30 – 40 árum, gerðum okkur til dægrardvalar. Það væri kannski áhugaverð lesning fyrir þá sem eru yngri og vonandi skemmtileg upprifjun fyrir þá sem eldri eru.

Skipulegar íþróttaæfingar hófust ekki á Bíldudal fyrr en um 1980. Þá styrkti Lionsklúbbur staðarins Íþróttafélagið með því að greiða laun þjálfara yfir sumarið. Fyrsti þjálfarinn var Valdimar Gunnarsson og voru knattspyrna og frjálsar íþróttir á dagskránni. Árin þar á undan höfðu þó þeir Hannes Friðriksson og Örn Gíslason tekið að sér að segja krökkunum nokkuð til í knattspyrnu.

En þó svo að íþróttaæfingar hafi ekki verið hafnar undum við okkur, sem vorum svo heppin að alast upp í frjálsræðinu á Bíldudal, vel við ýmsa leiki daginn út og inn. Reyndist það okkur góður grunnur fyrir bæði íþróttaiðkun síðar meir sem og fyrir lífið sjálft. Sumrin voru að sjálfsögðu draumatíminn þegar börnin vildu helst ekki koma inn þótt mæður þeirra létu vita að matur væri framreiddur, þ.e.a.s. þegar börnin voru í kallfæri sem var nú ekki alltaf. Og í þá daga voru sumarfrí barnanna lengri en nú er því skólinn hófst ekki fyrr en um miðjan september og honum var lokið snemma í maí.

Vinsælustu leikirnir voru Yfir þar sem reyndi á snerpu, útsjónarsemi, þol og hittni, Fallin spýta þar sem reyndi á snerpu og spretthörku og Brennó þar sem einnig reyndi á snerpu, þol og hittni. Fyrstu tveir leikirnir voru gjarnan stundaðir við hlið Sólheima en þar stóð grænn veiðafæraskúr sem Mangi grásleppukarl með meiru átti. Þakið hafði sérlega góðan halla til að leika Yfir. Ofan við þennan skúr var svo gulur háreistur skúr sem tilheyrði Jónsbúðinni og í kringum hann voru góðir felustaðir í Fallin spýtan auk þess sem vinsælt var að fela sig við Jónsbúðarlækinn sem rann við hlið þessara skúra. Brennó var yfirleitt leikið á skólalóðinni, þar var kosið í tvö lið sem völdu sér höfðingja og síðan fólst leikurinn í því að skjóta meðlimi hins liðsins úr leik.

Aðrir leikir sem nutu mikilla vinsælda voru leikirnir Einn á steypu og Strika píla. Ekki er skrásetjara kunnugt um hvort þeir hafi þekkst annars staðar a.m.k. ekki sá fyrrnefndi. Hann fór fram á Tungunni á minnismerkinu um drukknaða sjómenn, en það er stór steyptur pallur með keðjum í kringum og á miðjum pallinum stendur minnisvarði sem skipsmastur mikið er fest við. Leikurinn fólst í því að einn var hann og mátti hann ná hinum ef þeir voru á steypunni en þeir gátu bjargað sér með því að stökkva af pallinum eða reyna að halda jafnvægi og róla á keðjunum án þess að snerta steypuna. Þarna reyndi á ýmsa líkamlega færni eins og kraft, snerpu, jafnvægi, þol og einnig á útsjónarsemina.

Leikurinn Strika píla fór þannig fram að krakkahópnum var skipt í tvennt. Annað liðið grúfði á meðan hitt liðið faldi sig, einhvers staðar í bænum, en áður en haldið var af stað teiknaði liðið leiðina að felustaðnum með priki á jörðina og síðan átti hitt liðið að reyna að fylgja leiðarvísinum og finna hópinn. Barst þessi leikur oft út um víðan völl og reyndi mikið á þol þar sem annað liðið reyndi að forða sér á hlaupum en hitt elti. Man skrásetjari eftir æsilegum stundum ofan í skurðum, brunnum, uppi í hlíðum, í yfirgefnum byggingum og víðar þar sem hann lá í felum meðan andstæðingarnir leituðu allt í kring. Þessi leikur var vinsæll allt fram á táningsár.

Auk þessara skipulögðu leikja var útivera ýmiskonar almenn hjá börnum á Bíldudal, eins og víða annars staðar á Íslandi á þessum tíma. Engar tölvur, sjónvörp, myndabandstæki eða annað slíkt til að hangi inni við. Helst að menn litu í bók, færu í boltaleiki, kubbuðu, spiluðu, léku hefðbundna innileiki eða hlustuðu á vinilplötur þegar ekki viðraði nógu vel.

Við krakkarnir dvöldum einnig löngum stundum í fjallshlíðinni ofan við Bíldudal við kastalabyggingar. Risu þar margir kastalar, misjafnlega burðugir, með ýmsum herbergjum og útskotum. Þarna voru eldaðar máltíðir þegar best lét, grillaðar pulsur yfir eldi eða á bárujárnsplötum og poppað auk fleiri matreiðslutilrauna. Einnig var mjög vinsælt að byggja stíflur í efri hluta Jónsbúðarlæksins svonefnda. Þarna reyndi á krafta og úthald auk skipulagsvinnu ýmiskonar.

Fjaran heillaði marga og þar var margt brallað, veiddar marflær í krukkur í stórum stíl, siglt heimatilbúnum bátum, fleytt kerlingum, spreytti sig í að kasta langt, leitað að fallegum steinum, kuðungum og skeljum ásamt ýmsu fleiru. Einnig var vinsælt að bregða á leik í bátunum í fjörunni, fara á bryggjurnar að veiða eða að smíða fleka og sigla um. Þarna reyndi t.d. á jafnvægi, samhæfingu og kastkraft.

Kofar voru reistir með tilheyrandi fyrirhöfn sem vakti einnig gleði og ánægju. Safna timbri hér og þar, naglhreinsa, moka fyrir stoðum, saga, negla, mæla og hugsa. Allt svo skemmtilegt og bráð þroskandi fyrir líkama og sál.

Hjólreiðar voru einnig partur af hinu daglega lífi á Bíldudal yfir sumarið og voru hjólin ekki aðeins notuð til að skjótast á milli húsa heldur var farið í lengri hjólreiðatúra. T.d. var farið í hjólreiðatúra inn í Otradal, fram að rafstöðinni í Hnjúksdal, í berjamó allt inn í Dufansdal, í skógræktina við Taglið, inn að Fossi og jafnvel inn í Reykjafjörð í sund. Að sjálfsögðu var hjólið svo þarfasti þjóninn þegar ferðunum fjölgaði fram á Hóli á knattspyrnuvöllinn. Á þessum dögum voru gírahjólin ekki komin til sögunnar og vegirnir voru eins og þeir voru, holóttir og ósléttir malarvegir. Hjólreiðarnar reyndu að sjálfsögðu mikið á lungu og hjarta auk þess að auka vöðvaþol og kraft einkum í fótleggjum.

Boltum var sparkað hvar sem hægt var og voru ýmsir blettir notaðir til þess arna. Garðurinn hjá Viðari og Ómari var t.d. ansi vinsæll þ.s. þar voru mjög heppilegir snúrustaurar, Jónstúnið, kennt við Jón í Valhöll, túnið þar sem leikskólinn er nú, var einnig mikið notað þrátt fyrir töluverðan halla. Bletturinn fyrir ofan Matvælaiðjuna (núverandi Skrímslasetur) var notaður sem knattspyrnuvöllur á tímabili og þar klambrað upp mörkum úr hjallaspírum. Síðar fjölgaði ferðunum fram að Hóli þar sem íþróttaaðstaða byggðist smám saman upp.

Aðrar íþróttagreinar voru ekki stundaðar að neinu marki á Bíldudal á sumrin. Badminton var þó gjarnan leikið í logninu og stöku sinnum var farið í sund inn í Reykjafjörð. Fyrstu árin var notast við gamla pollinn en sundlaug var steypt þar 1975. Það var nú svo sem ekki mikið synt í Reykjafirðinum þar sem vatnið kom beint úr hver og því of heitt til sundiðkunar að einhverju viti.

Á veturna var margt hægt að gera fyrir börn með mikla hreyfiþörf og ímyndunarafl. Snjórinn var notaður á ýmsa vegu; sem byggingarefni í hús og virki, í snjókarlagerð, í snjókast og fleira álíka. Farið var í jakahlaup í fjörunni og svo renndu menn sér að sjálfsögðu á snjóþotum, sleðum og skíðum en engar voru skíðalyfturnar svo mikið þurfti að þramma og þjappa þannig að ferðirnar sem náðust á klukkutímann voru ekki ýkja margar. Vinsælasti staðurinn til skíðaiðkunar var úr gilinu fyrir ofan húsið hans Högna, Merkjagili, og renndu menn sér þá alveg niður undir götu. Stundum var farið upp í Búðargil. Einnig var oft skíðað á Tungunni og í Maríubrekkunni. Oft voru útbúnir litlir stökkpallar þar sem drengir og stúlkur reyndu færni sína. Flesta vetur var boðið upp á skíðakennslu í um vikutíma og var skíðakennari fenginn til þess. Þau námskeið fóru fram á ýmsum stöðum t.d. í vestanverðu Mekjagili, í Seljadal þar sem stóð gamall skíðaskáli og uppi á Hálfdán. Íþróttin hentaði, og hentar enn, vel til að stæla og styrkja unga kroppa.

Skautaiðkun var líka mikil meðal barna á Bíldudal. Skautað var á götum bæjarins, á Kárseyrartjörninni, ofan við Matvælaiðjuna, á ánni við kirkjugarðinn og víðar. Meira að segja var skautað niður Maríubrekkuna, sem og niður lækjarsprænur í fjallshlíðum. Þarna reyndi mikið á styrk fóta, samhæfingu, jafnvægi og fleira.

Já, það var nóg við að vera fyrir börn á Bíldudal í þá daga. Næg tækifæri til að þjálfa upp ýmis íþróttatengd atriði þó svo að ekki væri um eiginlegar íþróttaæfingar að ræða. Leikurinn og ævintýramennskan voru aðalatriðin og það skilaði sér síðar í íþróttirnar, fyrir þá sem héldu áfram á þeim vettvangi, og einnig sem gott veganesti út í lífið.

Eins og fyrr segir voru eiginlegar íþróttaæfingar ekki á dagskrá á Bíldudal á þessum árum en fyrsti vísirinn að þeim var sumarið 1976 þegar Hannes Friðriksson og Örn Gíslason tóku að sér að leiðbeina ungum og áhugasömum krökkum í knattspyrnu. Árangurinn lét ekki á sér standa, liðið varð héraðsmeistari eftir keppni við Patreksfirðinga og Tálknfirðinga. Það var svo ekki verið fyrr en 1980 sem Valdimar Gunnarsson var ráðinn þjálfari hjá ÍFB og þjálfaði þá knattspyrnu og frjálsar íþróttir.

Leikfimikennsla var á svipaðan veg, ekki faglærðir menn en menn með mikinn áhuga sem skiluðu frábæru starfi miðað við aðstæður, en kennt var í félagsheimilinu Baldurshaga. Gömlu góðu staðæfingarnar voru fyrirferðamiklar í kennslunni sem og áhaldaleikfimi, skotbolti og brennó, en einnnig kom fyrir að leikið var blak, fótbolti og síðar körfubolti eftir að drengjahópur hafði safnað peningum fyrir körfum, það var veturinn 1977.

Sú afþreying sem börnum stendur til boða í dag er af ýmsu tagi en það sem einkennir hana helst er að hún útheimtir litla hreyfingu. Er það mikil breyting frá því sem áður var. Nú fer allt of mikill tími í að sitja við tölvuna og fara þar í leiki, á netið eða á spjallrásir, horfa á sjónvarp eða mynddiska og svo mætti áfram telja. Rannsóknir sýna að hreyfing meðal barna er því miður á undanhaldi og helst að þau hreyfi sig í skipulögðu íþróttastarfi í skólum eða hjá íþrótta- og ungmennafélögum. Með þessu er ég ekki að segja að ástandið sé alslæmt en það gæti verið mun betra að mínu mati. Það þarf að sporna við þessari þróun, hvetja börnin til að hreyfa sig meira í frjálsum leik og einn liðurinn í því gæti verið að segja þeim frá því hvað við gerðum í æsku og kenna þeim þá leiki sem við, sem eldri erum, stunduðum.

Góðar stundir – Þórarinn Hannesson